Dù từng có kinh nghiệm, kỹ năng, ngoại ngữ và tác phong tốt, nhiều lao động sau khi đi Nhật, Hàn về nước vẫn khó hòa nhập thị trường việc làm trong nước, phần lớn do chênh lệch kỳ vọng.
Kỹ năng, ngoại ngữ tốt nhưng khó trụ lại doanh nghiệp Việt
Sau 8 năm làm việc tại Nhật, Vũ Mạnh Sơn (35 tuổi) trở về nước với kỳ vọng có công việc ổn định. Nhờ tiếng Nhật lưu loát và kinh nghiệm sản xuất, anh nhanh chóng được tuyển vào vị trí quản lý tại một công ty Nhật ở TPHCM.
Mức lương khởi điểm 12 triệu đồng, gấp đôi công nhân, nhưng vẫn quá thấp so với thu nhập 30–40 triệu đồng tại Nhật. Ngay cả khi cố gắng, anh chỉ có thể đạt khoảng 15 triệu.
Không chỉ thu nhập, môi trường làm việc trong nước cũng khiến anh hụt hẫng. Anh nhận thấy quy trình thiếu bài bản, chưa được trao quyền rõ ràng như ở Nhật.
Dù cùng là doanh nghiệp Nhật, Sơn cho rằng sự giao thoa văn hóa khiến người lao động Việt tại quê nhà chưa được tin tưởng tuyệt đối. Cuối cùng, anh rẽ sang bất động sản, từ bỏ chuyên môn kỹ thuật.
Tương tự, anh Lê Văn Khiêm, 30 tuổi, sau ba năm làm việc tại Nhật Bản, trở về Việt Nam và thử sức với nhiều nghề như lái taxi, kinh doanh,… Nhưng mức sống bấp bênh và cú sốc văn hóa ngược khiến anh mất phương hướng. Dù được một số công ty mời gọi với vị trí phiên dịch, hành chính hay quản lý chuyền, anh từ chối vì không phù hợp với tính cách và kỳ vọng.
“Không bằng đại học thì chỉ đứng máy, mà lương cũng chỉ 8-10 triệu. Bên Nhật, mình làm việc cật lực, nhưng thu nhập gấp ba lần”, anh Khiêm chia sẻ.
Sau bốn năm tìm việc không như ý, anh quyết định làm hồ sơ trở lại Nhật để học nghề và lấy bằng kỹ sư.
Nghịch lý: Doanh nghiệp cần, người lao động giỏi nhưng vẫn khó gặp nhau
Theo Trung tâm Lao động ngoài nước, người từng đi Nhật, Hàn về rất được doanh nghiệp săn đón vì có tay nghề, ngoại ngữ và tác phong chỉn chu. Tuy nhiên, giữ chân họ là chuyện khác.
Chị Ngọc Lan, phụ trách tuyển dụng tại một công ty Nhật tại Sóc Sơn (Hà Nội), cho biết công ty sẵn sàng tuyển những lao động này mà không cần thử thách nhiều, nhưng vẫn khó tìm.
“Đầu năm nay tuyển được 5 người thì một tháng sau họ nghỉ hết. Họ làm ở vị trí quản lý sản xuất, lương tốt hơn công nhân, nhưng nếu so với khi đi Nhật thì không bao giờ bằng được. Có nâng mấy cũng không bằng”, chị Lan nói.
Ngoài chênh lệch thu nhập, văn hóa làm việc cũng là rào cản lớn. Ở Nhật, nhân viên được giao thử thách vài tuần rồi trao quyền rõ ràng. Còn ở Việt Nam, quản lý phải giám sát nhân viên liên tục nhiều tháng. Điều này khiến lao động cảm thấy thiếu niềm tin. Họ cũng mất cơ hội thể hiện năng lực bản thân.
Theo PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, nguyên nhân chính là sự vênh giữa kỳ vọng và thực tế. Điều này khiến nhiều lao động hồi hương mất phương hướng. Ông nói: “Không ít người rơi vào cú sốc văn hóa ngược. Họ quen nhịp sống, chuẩn mực ở nước ngoài. Khi về nước, không đáp ứng kỳ vọng, họ dễ nản lòng”.
Bẫy kỳ vọng và gợi mở giải pháp
Việt Nam đã đưa lao động đi nước ngoài từ thập niên 1980. Mục tiêu là giúp họ nâng cao tay nghề. Theo Cục Quản lý lao động ngoài nước, tháng 4 có 10.854 người đi làm. Trong đó có 4.064 lao động nữ.
Bốn tháng đầu năm, tổng cộng 47.881 người đi làm việc ở nước ngoài. Con số này đạt 36,8% kế hoạch năm. Tuy nhiên, theo JICA Nhật Bản, chỉ 26,7% thực tập sinh Việt Nam về nước có việc phù hợp. Đây là tỷ lệ thấp nhất khu vực. Trong khi đó, Trung Quốc, Thái Lan, Philippines đều trên 50%.
Một nghiên cứu của VEPR năm 2017 cũng cho kết quả đáng lo. Hơn 60% lao động hồi hương làm việc trái chuyên môn đã học.
Giải pháp nào cho thực trạng này?
PGS.TS Nguyễn Đức Lộc cho rằng cả hai phía cần thay đổi. Doanh nghiệp nên đổi mới cách đánh giá năng lực. Họ cần minh bạch lương thưởng và tạo cơ hội thăng tiến. Người lao động nên hạ thấp kỳ vọng ban đầu. Họ có thể bắt đầu từ vị trí thấp để tạo đà. Ông Lộc nhận định: “Chấp nhận lương vừa phải năm đầu. Thể hiện năng lực rồi thương lượng lại sẽ khôn ngoan hơn”.
Trường hợp Lê Văn Khiêm là ví dụ thực tế. Anh từng loay hoay nhiều năm khi về nước tìm việc. Anh nhận ra người lao động phải chủ động học hỏi mọi lúc. Như vậy, ở lại hay về nước đều có nhiều cơ hội. Khiêm chia sẻ: “Nếu ở lại thì phải học thêm. Cần lấy bằng, giỏi ngoại ngữ mới có cơ hội”. Anh nói thêm: “4-5 năm trôi qua, bạn bè đã thăng chức. Mình thì vẫn loay hoay, thua cả lúc chưa đi làm xa”. Khiêm đúc kết: “Có nền tảng kiến thức và kỹ năng, về nước cũng dễ tìm được công việc mong muốn”.
